پاسخ سوالات درس پنجم علوم ششم زمین پویا

جواب به سوالات و فعالیت درس پنجم علوم ششم  ( پاسخ ها به صورت گام به گام )

پاسخگویی به سوالات درس پنجم کتاب علوم ششم زمین پویا صفحات 32، 33، 34، 35، 36، 38 با دانشچی همراه باشید.

جواب سوالات علوم ششم درس پنجم زمین پویا ( پاسخ گام به گام )

آزمایش کنید صفحه 32

کاوشگری صفحه 33

فکر کنید صفحه 34

آیا همه‌ی زمین‌لرزه‌ها باعث خرابی در سطح زمین می‌شوند؟ چرا؟

📗 پاسخ: خیر، چون بعضی زلزله‌ها ضعیف هستند یا کانونشان عمیق است و انرژی زیادی به سطح نمی‌رسد. بسیاری از زلزله‌ها در واقع راهی برای تخلیه تدریجی انرژی‌های درونی زمین هستند که از وقوع زلزله‌های بسیار بزرگ و ویرانگر جلوگیری می‌کنند. همچنین اگر شهرها و ساختمان‌ها مقاوم ساخته شده باشند، آسیب‌های زمین‌لرزه‌ها کمتر می‌شود.

علم و زندگی صفحه 34

با توجه به تأثیرات زمین‌لرزه‌هایی که باعث خسارت‌هایی در محیط زندگی می‌شود، جدول زیر را تکمیل کنید.

فکر کنید صفحه 35

یکی از بازیکنان فوتبال در مسابقه‌ای بر اثر برخورد با بازیکن حریف، دچار شکستگی ساق پا شد؛ پس از چند ماه استراحت و درمان، دوباره به میدان بازی فوتبال برگشت. به نظر شما اگر به همان پای این بازیکن، دوباره ضربه وارد شود، احتمال شکستگی پای او در کدام قسمت بیشتر است؟

📗 پاسخ: احتمال شکستگی در همان محل شکستگی قبلی یعنی ساق پا بیشتر است؛ زیرا آن قسمت قبلاً آسیب دیده و ممکن است نسبت به بقیه استخوان‌ها ضعیف‌تر باشد.

گفت‌وگو صفحه 35

آیا شما تاکنون زمین لرزه‌ای را تجربه کرده‌اید؟ آیا می‌دانید قبل از وقوع، در هنگام وقوع و پس از وقوع زمین لرزه چه اقداماتی را باید انجام دهید؟ با راهنمایی معلم خود درباره‌ی این موارد گفت‌وگو و جدول زیر را کامل کنید.

جمع‌‌آوری اطلاعات صفحه 36

الف) درباره‌ی مهم‌ترین زمین لرزه‌های ۵۰ سال اخیر ایران، از نظر محل وقوع و خسارت‌های وارد شده، اطلاعات جمع‌آوری کنید و به کلاس گزارش دهید.

📗 پاسخ: ایران روی کمربند لرزه‌خیز آلپ–هیمالیا قرار دارد و به همین دلیل از زلزله‌خیزترین کشورهای جهان به شمار می‌رود. در ۵۰ سال اخیر، چند زمین‌لرزه خسارت‌های انسانی و اقتصادی بسیار سنگینی به کشور وارد کرده‌اند.

1- زلزله طبس (1357) به بزرگی 7/‌4 تا 7/‌8: حدود ۱۵ هزار کشته، تخریب گسترده شهر طبس و ده‌ها روستا.

2- زلزله رودبار و منجیل (1369) به بزرگی 7/‌4 یکی از مرگبارترین زلزله‌های تاریخ ایران است: مرگ حدود ۳۵ تا ۵۰ هزار نفر، بیش از ۱۰۰ هزار مجروح و حدود ۵۰۰ هزار بی‌خانمان.

3- زلزله قائنات (1376) به بزرگی 7/‌3: حدود 1560 کشته، تخریب صدها روستا و خسارت سنگین به زیرساخت‌ها.

4- زلزله بم (1382) به بزرگی 6‌/‌6: حدود ۳۱ هزار کشته، بیش از ۳۰ هزار مجروح و تخریب نزدیک به ۸۰٪ شهر؛ ارگ تاریخی بم نیز آسیب جدی دید.

5- زلزله زرند (1383) به بزرگی 6/‌4: بیش از ۶۰۰ کشته و تخریب گسترده روستاهای اطراف.

6- زلزله اهر، ورزقان و هریس (1391) به بزرگی 6/‌3 و 6/‌4: حدود ۳۰۰ کشته، بیش از ۳ هزار مجروح و خسارت فراوان به روستاها.

7- زلزله سرپل ذهاب (1396) به بزرگی 7/‌3: حدود ۶۳۰ کشته، بیش از ۹ هزار مجروح و تخریب گسترده ساختمان‌ها و زیرساخت‌ها.

بیشترین خسارت‌های زلزله در ایران معمولاً به دلیل ترکیب سه عامل رخ داده است:

• قرار گرفتن شهرها و روستاها در نزدیکی گسل‌های فعال؛
•  مقاومت ناکافی برخی ساختمان‌ها در برابر زلزله؛
• وقوع زمین‌لرزه در مناطق پرجمعیت یا دارای بافت فرسوده.

به همین دلیل، مقاوم‌سازی ساختمان‌ها، رعایت آیین‌نامه‌های ساختمانی و آموزش آمادگی در برابر زلزله، مهم‌ترین راه‌های کاهش تلفات در آینده محسوب می‌شوند.

ب) در کدام کشور، هر ساله تعداد زیادی زمین‌لرزه‌های شدید رخ می دهد؟ برای جلوگیری از خسارت‌های ناشی از زمین‌لرزه، چه تدابیری اندیشیده‌اند؟

📗 پاسخ: ژاپن یکی از کشورهایی است که هر سال زمین‌لرزه‌های زیادی، حتی زلزله‌های شدید، در آن رخ می‌دهد.

برای کاهش خسارت‌های ناشی از زمین‌لرزه، ژاپن تدابیر گسترده‌ای اتخاذ کرده است، از جمله:

• ساختمان‌ها را بسیار محکم و مقاوم می‌سازند.
•  از دستگاه‌های هشدار سریع زلزله استفاده می‌کنند تا مردم چند ثانیه زودتر باخبر شوند.
• در مدارس و محل کار، مرتب مانور زلزله برگزار می‌کنند تا همه بدانند هنگام زلزله چه کار باید بکنند.
• به مردم آموزش می‌دهند که وسایل ضروری مانند آب، غذا، چراغ‌قوه و جعبه کمک‌های اولیه را آماده داشته باشند.

به همین دلیل، با وجود زلزله‌های زیاد، خسارت‌ها و تلفات در ژاپن تا حد زیادی کاهش پیدا می‌کند.

فعالیت صفحه 36

با کمک معلم خود و متخصصان مانور زمین‌لرزه، مکان‌های امن مدرسه خود را شناسایی کنید و شیوه‌ی پناه‌گیری مناسب را در کلاس تمرین کنید.

📗 پاسخ: در هنگام زلزله، امن‌ترین مکان‌های مدرسه عبارت‌اند از:

• زیر میز یا نیمکت محکم.
• کنار ستون‌های محکم ساختمان.
• در قسمت‌های داخلی کلاس که از پنجره‌ها دور باشند.
• بیرون از ساختمان، ایستادن در حیاط باز مدرسه و دور از ساختمان‌ها، دیوارها، تیر برق و درختان.

جاهایی که نباید پناه گرفت:

• کنار پنجره‌ها و شیشه‌ها.
• نزدیک قفسه‌های بلند و وسایل سنگین.
• در راه‌پله یا کنار آسانسور.
• زیر وسایلی که ممکن است سقوط کنند.

نکته مهم:

هنگام زلزله آرامش خود را حفظ کنید، زیر میز پناه بگیرید و سر و گردن خود را با دست‌ها بپوشانید تا معلم یا مسئولان مدرسه راهنمایی کنند.

فعالیت صفحه 36

هنگام پختن برنج در کنار مادر خود بایستید و در زمان جوشیدن، آن را به دقت مشاهده کنید. مشاهدات خود را بنویسید.

📗 پاسخ: ابتدا آب گرم شد و حباب‌های ریز در آن دیده شد، کم‌کم آب به جوش آمد و حباب‌های بیشتری تشکیل شد. در زمان جوشیدن برنج، حباب‌های کوچک از کف ظرف به سمت بالا حرکت کردند. با بالا رفتن دما، حباب‌ها بزرگ‌تر شده و به هم پیوستند. سپس حباب‌ها به سطح آب رسیدند، ترکیدند و باعث ایجاد حرکت و تلاطم در سطح آب شدند.

اگر شعله‌ی حرارت زیر ظرف برنج را کاهش یا افزایش دهیم، چه اتفاقی می‌افتد؟

📗 پاسخ: اگر شعله را کم کنیم: شدت جوشیدن کاهش می‌یابد و حباب‌ها آرام‌تر، کوچک‌تر و با فاصله از هم تشکیل می‌شوند. اگر شعله را زیاد کنیم: انرژی حرارتی بیشتر شده، حباب‌ها سریع‌تر، بزرگ‌تر و با شدت و سرعت بسیار زیاد (جوش شدید) تشکیل می‌شوند.

جوشیدن آب برنج را با جوشش مواد مذاب درون زمین مقایسه کنید.

📗 پاسخ: هر دو فرآیند ناشی از انتقال انرژی حرارتی و حرکت حباب‌های گاز به سمت سطح هستند که باعث تلاطم و جوشش می‌شوند. اما در دو مورد تفاوت دارند یکی در غلظت و دیگری در شدت.

تفاوت در غلظت: آب برنج بسیار رقیق است و حباب‌ها به راحتی در آن حرکت می‌کنند، اما مواد مذاب زمین بسیار غلظت و چسبندگی بالایی دارند که باعث می‌شود حرکت حباب‌ها بسیار کندتر و سنگین‌تر باشد.

تفاوت در شدت: جوشیدن آب برنج یک پدیده ساده سطحی است، اما جوشش مواد مذاب ناشی از فشار بسیار عظیم و انرژی هسته‌ای زمین است که می‌تواند باعث فوران‌های عظیم شود.

فعالیت صفحه 36

در گروه خود، مقداری خاک رس را با آب، مخلوط و گل رُس تهیه کنید.

سپس آن را به شکل مخروط آتش‌فشانی در آورید که دهانه‌ی آن فرو رفته است.

پس از خشک شدن، مقداری ماده‌ی شیمیایی آمونیم دی کرومات در دهانه‌ی آن بریزید و با نظارت معلم خود، آن را با شعله‌ی کبریت روشن و نتیجه را مشاهده کنید.

📗 پاسخ: با رسیدن شعله به آمونیم دی‌کرومات، یک واکنش بسیار سریع و پرانرژی رخ داد. ماده‌ی شیمیایی به سرعت تغییر رنگ داد و به مقدار بسیار زیادی پودر یا خاکستر سبک (معمولاً خاکستری یا سبز مایل به آبی) تبدیل شد. این واکنش باعث ایجاد دود و حجم زیادی از مواد شد که از دهانه مخروط خارج شد و دقیقاً مشابه فوران مواد و گازهای آتشفشانی به نظر می‌رسد.

جمع‌آوری اطلاعات صفحه 38

در مورد آتش‌فشان‌هایی که در سال‌های اخیر فعال بوده‌اند و همچنین کاربرد سنگ‌های آتش‌فشانی مانند پوکه‌ی معدنی و سنگ پا، اطلاعات جمع‌آوری کنید و به کلاس گزارش دهید.

📗 پاسخ:

1- آتش‌فشان‌های فعال در سال‌های اخیر:

آتش‌فشان ماگون در ایسلند: فعالیت‌های مکرر در شبه‌جزیره ریکیاویک که باعث خروج جریان‌های گدازه و تغییرات جغرافیایی شده است.

آتش‌فشان کیلاوِئا در هاوایی: یکی از فعال‌ترین‌ها که جریان‌های گدازه‌ای مداومی دارد.

آتش‌فشان سینابونگ در اندونزی: که باعث انتشار گسترده خاکستر و آسیب به کشاورزی شد.

آتش‌فشان اتنا در ایتالیا: یکی از قدیمی‌ترین و فعال‌ترین آتش‌فشان‌های اروپا.

۲- کاربرد سنگ‌های آتشفشانی

الف) پوکه‌ی معدنی:

این سنگ به دلیل داشتن حباب‌های هوای بسیار زیاد، بسیار سبک و شناور در آب است و کاربردهای فراوانی دارد که به چند مورد اشاره می‌شود:

صنایع زیبایی: به عنوان اسکراب برای پاکسازی پوست در صابون‌ها و لوسیون‌ها استفاده می‌شود.

صنایع ساختمانی: در تولید بتن سبک و عایق‌های حرارتی به کار می‌رود.

پاکسازی: برای تمیز کردن سطوح سنگی یا فلزی از لایه‌های سخت استفاده می‌شود.

ب) سنگ پا:

این سنگ نسبت به پوکه سنگین‌تر و با رنگ‌های تیره‌تر (معمولاً قرمز یا سیاه) است و کاربردهای آن عبارتند از:

باغبانی: به عنوان زهکش در گلدان‌ها استفاده می‌شود تا از پوسیدگی ریشه جلوگیری کند.

ساخت‌وساز: در جاده‌سازی برای جلوگیری از لغزش (به دلیل اصطکاک بالا) و در تولید سنگ‌فرش‌های تزئینی به کار می‌رود.

فیلتراسیون: به دلیل تخلخل، در برخی سیستم‌های تصفیه آب برای نگه داشتن باکتری‌های مفید استفاده می‌شود.

بهداشت فردی: از سنگ‌های نرم‌تر و با تخلخل کنترل‌شده برای از بین بردن پوست‌های مرده و زبر کف پا و همچنین نرم‌کردن پوست‌های سخت‌شده در ناحیه پاشنه پا استفاده می‌شود.

آزمایش کنید صفحه 38

آیا می‌خواهید یکی از گازهای آتش‌فشانی را تولید کنید؟

1- برای این کار مقداری جوش شیرین را در یک لیوان بریزید و سپس به آن مقداری سرکه اضافه کنید.

2- مشاهدات خود را یادداشت و به کمک معلم خود نوع گاز حاصل را تعیین کنید.

📗 پاسخ: به محض اضافه کردن سرکه به جوش شیرین، واکنش شدیدی رخ داد. مقدار زیادی حباب و کف به سرعت از لیوان بالا آمد که نشان‌دهنده آزاد شدن سریع گاز است. صدای ملایم «فش‌فش» ناشی از خروج حباب‌ها شنیده شد.

گازهای تولید شده بخار آب و دی اکسید کربن است.

جمع‌آوری اطلاعات صفحه 38

درباره‌ی آتش‌فشان‌ها اطلاعات جمع‌آوری و جدول زیر را تکمیل کنید.

فکر کنید صفحه 38

ساکنان مناطق آتش‌فشانی چه موارد ایمنی را باید رعایت کنند؟

📗 پاسخ:

ساکنان مناطق آتش‌فشانی باید موارد ایمنی زیر را رعایت کنند:

آمادگی برای تخلیه: داشتن یک کیف اضطراری (شامل آب، غذا، دارو و رادیو) و آشنایی با مسیرهای فرار مشخص شده.

پیگیری اخبار: گوش دادن مداوم به هشدارهای رسمی و پیش‌بینی‌های سازمان‌های هواشناسی و زمین‌شناسی.

حفاظت تنفسی: استفاده از ماسک یا پارچه مرطوب برای جلوگیری از ورود خاکستر به ریه‌ها.

محافظت از چشم و پوست: استفاده از عینک محافظ و پوشیدن لباس‌های بلند برای جلوگیری از تحریک پوست توسط خاکستر.

محافظت از خانه: بستن تمام درها و پنجره‌ها و پوشاندن منابع آب برای جلوگیری از ورود خاکستر.

خودداری از ورود به مناطق خطر: اجتناب از تردد در مسیرهای جریان گدازه یا در نزدیکی رودخانه‌ها (خطر سیل‌های گل‌آلود).