دانشچی پورتال جامع تحقیق و مقاله، مطالب علمی و هنری ، وبگردی و…
سل چیست؟ بیماری سرفه ریوی تی بی
بیماری سل یا Tuberculosis (TB) یکی از بیماریهای عفونی شایع و قدیمی جهان است که عامل آن باکتری Mycobacterium tuberculosis میباشد. این بیماری بیشتر ریهها را درگیر میکند، اما ممکن است سایر اندامهای بدن را نیز تحت تأثیر قرار دهد. با وجود پیشرفتهای علمی و پزشکی، سل هنوز یکی از ده عامل اصلی مرگومیر در جهان محسوب میشود، بهویژه در کشورهای در حال توسعه. آگاهی از علائم این بیماری برای تشخیص زودهنگام و درمان مؤثر آن ضروری است.در کتاب های غربی به این بیماری توبرکولوزیس (Tuberculosis) و به اختصار «تی بی» (TB) گفته می شود. بیماری سل یکی از مهمترین بیماریهای عفونی قرن حاضر می باشد که توانائی درگیر نمودن کلیه ارگان های بدن را دارد ولی ریه ها بیشتر به سل مبتلا می شوند.
عامل بیماری سل
عامل بیماری سل، باکتری بسیار کوچکی به شکل میلهای است که تنها با استفاده از میکروسکوپ قابل مشاهده است. این باکتری که اندازهای در حدود ۳ میکرومتر (۰٫۰۰۰۰۰۳ متر) دارد، به نام باسیل سل شناخته میشود.
به دلیل اندازه بسیار کوچک و وزن سبک، باسیل سل میتواند برای مدت طولانی در هوا معلق بماند و از طریق تنفس وارد بدن افراد سالم شود. از آنجا که سل یک بیماری میکروبی واگیردار است، در صورت ابتلای شما، امکان انتقال آن به اطرافیان—بهویژه در فضاهای بسته و بدون تهویه—وجود دارد.
چه افرادی بیشتر ممکن است مبتلا به سل می شوند؟
گروهی از افراد جامعه نسبت به دیگران بیشتر در معرض ابتلا به بیماری سل هستند. این گروه از افراد را میتوان به دو دسته تقسیم کرد، یک گروه افرادی هستند که بیشتر در معرض تماس با میکروب و گرفتن عفونت سل هستند و گروه دیگر افرادی را شامل میشوند که دچـــار عفونت شده اند و شانس بیشتری برای ابتلا به بیماری دارند.
گروه اول شامل :
– فرد در تماس نزدیک و مستمر با بیمار مبتلا به سل ریوی واگیر
– جوامع کم درآمد با خدمات بهداشتی ضعیف
– اشخاص متولد شده در مناطقی از جهان که بیماری سل شایع می باشد.
– افرادی که به مدت طولانی در مراکز خاص نگهداری می شوند (نظیرزندان ها و آسایشگاه های سالمندان ، پناهگاهها و …)
– افراد معتاد به مواد مخدر تزریقی
– گروههای دیگری از افراد جامعه که شیوع بالای بیماری سل دارند (نظیر کارگران مهاجر از کشورهای با شیوع بالا یا افراد بی خانمان)
– افرادی که تماس شغلی با بیماران مبتلا به سل دارند
گروه دوم شامل :
– افراد مبتلا به عفونت HIV (ایدز).
– افرادی که در دوسال اخیر مبتلا به عفونت سل شده اند.
– افرادی که معتاد به مواد مخدر تزریقی هستند.
– افرادی که سابقه درمان ناکافی سل دارند.
– افرادی که در موقعیت های خاص طبی نظیر موارد زیر هستند :
– دیابت (بیماری قند)- بیماری سیلیکوز
– درمان طولانی با داروهای کورتن
– مصرف داروهای پیوند اعضاء (کاهنده سیستم ایمنی)
– سرطان سر و گردن
– سرطان خون و غدد لنفاوی
– نارسائی مزمن کلیوی
– پائین بودن وزن بدن (10% یا بیشتر زیر میزان ایده آل)
– عفونت HIV(ایدز)، معتادان به مواد مخدر تزریقی ، عفونت در دو سال اخیر با میکروب سل
– افراد مبتلا به دیابت (بیماری قند) 2 تا 4 برابر افراد عادی مستعد به پیشرفت عفونت ســـل می باشند. بخصوص بیماران دیابتی وابسته به انسولین که به خوبی کنترل نمی شوند بیشتر در معرض خطر هستند.
علایم عمومی و مشترک در بیماری سل
این علایم عبارتند از:
- تب
- کاهش اشتها
- کاهش اشتها
- بی حالی
- تعریق شبانه
- خستگی زود رس و ضعف عمومی
سل کدام عضو بدن را مبتلا می کند؟
بیماری سل میتواند تقریباً تمام اعضای بدن را درگیر کند. با این حال، شایعترین محل درگیری، ریهها (ششها) هستند. به همین دلیل، سل ریوی رایجترین نوع این بیماری محسوب میشود.
در مواردی که باکتری سل اعضای دیگری بهجز ریهها را درگیر کند، به آن سل خارج ریوی گفته میشود. این نوع از سل بر اساس عضوی که درگیر شده است، نامگذاری میگردد. به عنوان مثال:
- سل غدد لنفاوی
- سل استخوان و مفاصل
- سل دستگاه ادراری-تناسلی
- سل مغز و پردههای مغزی (مننژیت سلی)
- و سایر انواع سل بسته به محل درگیری
تشخیص و درمان سل خارج ریوی ممکن است پیچیدهتر از سل ریوی باشد و معمولاً نیازمند روشهای تشخیصی تخصصیتری مانند نمونهبرداری، آزمایش مایعات بدن یا تصویربرداریهای پزشکی است.
چگونگی انتقال بیماری سل
باکتری سل به شکل ذرات بسیار ریز از طریق هوای آلوده منتقل میشود، بهگونهای که میتوان آن را با سرماخوردگی از نظر نحوه انتقال مقایسه کرد. این ذرات عفونی در صورتی که فرد به سل ریوی مبتلا باشد، با سرفه، عطسه، صحبت کردن، خندیدن یا فریاد زدن وارد هوای محیط میشوند. برای مثال، یک سرفه میتواند تا ۳۰۰۰ ذره میکروبی را وارد هوا کند، و تنها پنج دقیقه صحبت کردن نیز قادر به تولید همین تعداد ذره است؛ عطسه حتی تعداد بیشتری از این ذرات را ایجاد میکند.
این ذرات به دلیل اندازه بسیار کوچکشان، میتوانند برای مدت طولانی در فضای بسته به حالت معلق باقی بمانند. میکروب سل در خلط خشکشده یا گرد و غبار معلق، پس از حدود ۸ تا ۱۰ روز از بین میرود. با این حال، در محیطهای سرد و سایهدار (مثلاً در خاک)، این باکتریها میتوانند حداقل تا ۶ ماه زنده بمانند و در خلط در حال تجزیه نیز برای هفتهها یا حتی ماهها فعال باقی بمانند.
به همین دلیل، هوای اتاقی که توسط فرد مبتلا آلوده شده است، حتی در غیاب او نیز میتواند خطر ابتلا به سل را برای دیگران ایجاد کند.
هنگامیکه فرد سالم در چنین محیطی نفس میکشد، ممکن است میکروب سل را وارد ریههای خود کند. این باکتری قادر است در طی ۴۸ ساعت به بخشهای مختلف بدن برسد، اما معمولاً سیستم ایمنی بدن واکنش نشان داده و مانع از گسترش و فعالیت آن میشود.
چه زمانی احتمال انتقال بیماری بیشتر است؟
برای انتقال بیماری سل، معمولاً به تماسهای طولانیمدت و مواجهه با حجم زیادی از میکروب نیاز است. انتقال میکروب سل از فرد بیمار به دیگران، به سه عامل اصلی بستگی دارد:
- میزان واگیر بودن بیماری در فرد مبتلا
- شرایط محیطی تماس (مثل تهویه و بسته بودن فضا)
- مدتزمان تماس با فرد آلوده
تشخیص بیماری سل
نخستین گام برای تشخیص سل ریوی، انجام سه نوبت آزمایش خلط در افرادی است که مشکوک به ابتلا هستند؛ یعنی افرادی که بیش از سه هفته سرفه مداوم داشتهاند یا دچار سرفههای خلطدار همراه با خون هستند.
در آزمایشگاه سل، نمونههای خلط زیر میکروسکوپ بررسی میشوند تا حضور باسیلهای سل شناسایی گردد. اگر نتیجه آزمایش خلط منفی باشد (یعنی میکروب سل در آن دیده نشود)، پزشک با استفاده از تصویربرداری رادیولوژیک (رادیوگرافی یا عکس قفسه سینه) میتواند نشانههایی از بیماری سل را در ریهها مشاهده کرده و تشخیص را تکمیل کند.
سایر انواع بیماری سل (سل خارجریوی) را میتوان با انجام آزمایشهای تخصصی مانند:
- آزمایش ادرار
- نمونهگیری از مایع تجمعیافته در حفرهی سینه یا شکم
- نمونهبرداری از غدد لنفاوی یا ضایعات مشکوک دیگر
شناسایی کرد. تشخیص دقیق و بهموقع، نقش مهمی در آغاز درمان مؤثر و جلوگیری از انتقال بیماری به دیگران دارد.
منابع عفونت
افراد مبتلا به سل ریوی معمولاً دارای خلط مثبت هستند، به این معنا که باکتری سل در ترشحات تنفسی آنها وجود دارد. این افراد هنگام سرفه میتوانند باکتری را به دیگران منتقل کنند. هر بار سرفه در این بیماران میتواند ذرات ریز عفونی تولید کند. این ذرات که اندازهای کمتر از ۵ میکرومتر دارند، حاوی باسیلهای سل بوده و میتوانند تا حدود ۳۰۰ ذره عفونی را در هر سرفه وارد هوا کنند.
این ذرات نهتنها از طریق سرفه، بلکه از طریق صحبت کردن، عطسه کردن، تف کردن یا حتی آواز خواندن نیز وارد هوای محیط میشوند و ممکن است برای مدت طولانی به صورت معلق در فضا باقی بمانند.
جالب است بدانید تابش مستقیم نور خورشید قادر است ظرف مدت پنج دقیقه این ذرات را غیرفعال کند، اما در محیطهای تاریک و بسته، این باسیلها میتوانند برای مدتها زنده بمانند. به همین دلیل، بیشتر انتقالهای بیماری سل در فضاهای بسته و فاقد تهویه مناسب اتفاق میافتد.
ذرات عفونی به دلیل اندازه بسیار کوچکشان میتوانند از مکانیزمهای دفاعی مجاری تنفسی عبور کرده و خود را به آلوئولهای ریه (محل شروع عفونت و تکثیر باسیلها) برسانند.
دو عامل اصلی که میزان خطر انتقال سل را تعیین میکنند عبارتاند از:
- غلظت ذرات عفونی در هوای آلوده
- مدتزمانی که فرد در آن محیط حضور دارد و هوای آلوده را تنفس میکند
راههایی که سل از طریق آنها منتقل نمیشود:
سل از طریق غذا، آب، تماس جنسی، تزریق خون یا نیش حشرات منتقل نمیشود.
درمان بیماری سل
اگر پیش از این هرگز به دلیل ابتلا به بیماری سل تحت درمان قرار نگرفتهاید، معمولاً یک دوره درمانی حداقل ششماهه با چهار نوع داروی خوراکی ضد سل برای شما تجویز میشود. این داروها بهصورت قرص یا کپسول هستند و مصرف آنها با نظارت یک فرد دیگر (مثلاً یکی از اعضای خانواده یا مراقب سلامت) امکانپذیر است؛ بنابراین در اکثر موارد نیازی به بستری شدن در بیمارستان یا اقامت در آسایشگاه نخواهد بود.
اما اگر قبلاً به دلیل ابتلا به سل، به مدت شش ماه تحت درمان دارویی بودهاید، در این صورت ممکن است نیاز به دوره درمانی طولانیتری (حداقل هشت ماه) با پنج نوع داروی مختلف داشته باشید که شامل داروهای خوراکی و تزریقی میگردد.
ممکن است در آغاز درمان، تعداد زیاد داروها (گاهی حدود ۹ تا ۱۰ قرص یا کپسول در روز) برای شما غیرمنتظره یا ناراحتکننده به نظر برسد؛ اما باید توجه داشت که مصرف کامل و منظم این داروها برای بهبودی کامل ضروری است. تجربه نشان داده است که بسیاری از بیماران با پایبندی به درمان روزانه، بهطور کامل بهبود یافتهاند.
