تحقیق درمورد زندگینامه عطار نیشابوری

تحقیق مختصر درباره عطار نیشابوری

فریدالدین ابوحامد محمد عطار نیشابوری، که به شیخ عطار نیشابوری شهرت دارد، از عارفان و شاعران نامدار ادب فارسی در اواخر سده ششم و اوایل سده هفتم هجری است. او در سال ۵۴۰ هجری قمری برابر با ۱۱۴۶ میلادی در نیشابور به دنیا آمد و در سال ۶۱۸ هجری، همزمان با حمله مغولان، در شادیاخ نیشابور جان باخت.

زندگی عطار نیشابوری

عطار دانش داروسازی و داروشناسی را نزد پدرش فراگرفت و هرگز در عرفان وابسته به شیخ یا طریقت خاصی نبود. او بیشتر عمر خود را صرف عطاری و درمان بیماران کرد و برخلاف دیگران، تمایلی به حضور در مدرسه یا خانقاه نداشت، بلکه مسیر عرفان را در فضای ساده داروخانه‌اش جست‌وجو می‌کرد. شغل عطاری، نه‌تنها معاش او را تأمین می‌کرد، بلکه باعث شد به مدح شاهان و درباریان روی نیاورد و زندگی آزاداندیشی در پیش گیرد.

بخش بزرگی از عمرش را صرف سرودن شعر کرد و آثاری چون چهار منظومه، دیوان اشعار و مجموعه‌ای از رباعیات به نام مختارنامه از او به جا مانده است. در همان زمان، شهرت شعرهای عطار از مرزهای نیشابور و خراسان عبور کرد و در سراسر غرب ایران نیز شناخته شد. همچنین اسناد تاریخی نشان می‌دهند که محافل عرفانی او در نیشابور، بسیار پررونق و مورد استقبال اندیشمندان و بزرگان عصر بوده است. در زمان معاصر نیز برخی شیعیان معتقدند که او به اهل بیت ارادت داشته و این موضوع را در برخی شعرهایش بازتاب داده است.

عرفان عطار نیشابوری

درحالی که بسیاری از پژوهشگران بر این عقیده‌اند که عطار مرید شخص خاصی نبوده است برخی نیز بر خلاف این معتقدند؛ برای مثال در کتاب مجمع الفصاء تألیف رضاقلی خان هدایت آمده است: «شیخ الاصفیا شیخ فریدالدّین محمّد و ابوطالب کنیت آن جناب بود و جناب شیخ مجدالدّین بغدادی که از خلفای شیخ نجم الدّین کبری است وی را تربیت فرمود. جناب شیخ از اکابر این طبقه است و در عُلو حالِ وی کس را مجال سخن نیست کما قال المولوی: هفت شهر عشق را عطّار گشت|ما هنوز اندر خم یک کوچه‌ایم شیخ محمود شبستری به تقریبی در گلشن فرماید:

مرا از عاشقی خود عار ناید|که در صد قرن چون عطّار ناید و تا نپنداری که این دو بزرگ نه سخنی بی تحقیق گفته‌اند. زیرا که شیخ فریدالدین محمّد به ابتدا مانند آبای معظم خود صاحب ثروت و مِکنت و جامع فضائل و حاوی خصائل و در حکمت الهی و طبیعی بی نظیر و همتا و عطّارخانه‌های نیشابور همگی متعلّق به جناب شیخ بوده و خود در دواخانهٔ خاصه همه روزه بیماران را معالجه می‌فرموده و اغلب را دوا از دواخانهٔ خود می‌داده و استاد شیخ در این علم و عمل شیخ مجدالدّین بغدادی حکیم خاصهٔ خوارزم شاه قطب الدین محمّد بوده و بعد از فراغت از معالجات شیخ به نظم مثنویات می‌پرداخته… .»

در منابع دیگر؛ نظیر: مرصاد العباد اثر نجم الدّین رازی و نفحات الأُنس اثر عبدالحمن جامی نیز نسبت تربیت معنوی عطار به شیخ مجدالدین بغدادی رسانده شده است. «تا جایی که عرفای بزرگی از جمله رضی الدین علی لالای غزنوی (متوفی ۶۴۲ یا ۶۴۳) و نجم رازی (متوفی ۶۴۵) و شیخ فریدالدین عطار نیشابوری، از مریدان و تربیت یافتگان او شیخ مجدالدین بغدادی بودند.»

در برخی منابع دیگر شیخ نجم الدین کبری مشهور به شیخ ولی تراش را مربی و مرشد معنوی شیخ فریدالدین عطار نیشابوری خوانده‌اند.

زهد و مرگ عطار نیشابوری

دربارهٔ بی‌اعتنایی عطار به مال و منال دنیا و روی‌آوردن او به زهد، خلوت‌نشینی و پارسایی، حکایت‌های بسیاری روایت شده است. یکی از معروف‌ترین این داستان‌ها را جامی نقل کرده است: عطار در محل کسب خود مشغول به کار بود که درویشی از آنجا گذر کرد. درویش درخواست خود را با عطار در میان گذاشت، اما عطار همچنان به کار خود می‌پرداخت و درویش را نادیده گرفت. دل درویش از این رویداد چرکین شد و به عطار گفت: تو که تا این حد به زندگی دنیوی وابسته‌ای، چگونه می‌خواهی روزی جان بدهی؟

عطار به درویش گفت: مگر تو چگونه جان خواهی داد؟ درویش در همان حال کاسه چوبین خود را زیر سر نهاد و جان به جان آفرین تسلیم کرد. این رویداد اثری ژرف بر او نهاد که عطار دگرگون شد، کار خود را رها کرد و راه حق را پیش گرفت؛ که البته این روایت، به هیچ وجه پذیرفتنی نیست زیرا که زهد عطار از همان ابتدای کودکی نمایان بوده است.

عطار در سال ۶۱۸ هجری قمری، هم‌زمان با حملهٔ مغول به نیشابور، در حوالی دروازهٔ شهر به دست سپاهیان مغول جان باخت. پس از مرگ او، بیشتر نوشته‌ها و آثارش به دست مهاجمان نابود شد و تنها آثاری که پیش از یورش مغول به شهرهای دیگر منتقل شده بود، باقی مانده و به دست ما رسیده است.

آثار عطار نیشابوری

در طول تاریخ آثار بسیاری به عطار نسبت داده شده‌اند و از آن گذشته پیش و پس از وی عدهٔ زیادی بوده‌اند که عطار تخلص می‌کرده‌اند؛ به گونه‌ای که عده‌ای آثار او را به تعداد سوره‌های قرآن یعنی ۱۱۴ کتاب پنداشته‌اند اما آثار مسلم عطار طبق پژوهش‌های محمدرضا شفیعی کدکنی و عبدالحسین زرین‌کوب بدین گونه است:

اسرارنامه

اسرارنامه یکی از مثنوی‌های مسلم‌السند فریدالدین عطار نیشابوری و احتمالاً از جمله نخستین آثار او بوده است. این اثر مشتمل است بر ۳۳۰۵ بیت در ۲۲ مقاله. سه مقاله نخستن آن به ترتیب دربارهٔ توحید و نعت رسول اکرم و فضائل خلفای راشدین است. از مقاله چهارم به بعد دربارهٔ موضوعات گوناگون تصوف است. مقاله پنجم دربارهٔ اهمیت عشق و برتری آن از خرد با ابیات معروف ذیل آغاز می‌شود: دلا یک دم رها کن آب و گل را صلای عشق در ده اهل دل را ز نور عشق شمع جان برافروز زبور عشق از جانان درآموز.

الهی نامه

این کتاب که عطار خود در اواخر عمرش در مختارنامه (و شعر زیر) با نام خسرونامه به آن اشاره می‌کند سرشار از داستان‌های دلکش کوتاه و بلند است که همگی در بین یک داستان اصلی فوق‌العاده گنجانده شده‌اند. این کتاب مانند کتب دیگر با ستایش خداوند و نعت رسول اکرم (ص) و خلفای چهارگانه آغاز می‌شود و سپس در هشت بیت روح انسان را مورد خطاب قرار می‌دهد و برای او شش فرزند: نفس، شیطان، عقل، فقر، علم و توحید ذکر می‌کند.

منطق الطیر

مقامات الطیور که با نام منطق الطیر خوانده می‌شود شرح سفر مرغان است به درگاه سیمرغ. داستان شیخ صنعان طولانی‌ترین داستان این کتاب است و حدود ۴۰۸ بیت دارد و سرگذشت و عشق و دلدادگی پیری زاهد به نام صنعان به دختری ترسا را بیان می‌نماید.

مصیبت‌نامه

در بیان مصیبت‌ها و گرفتاری‌های روحانی سالک و مشتمل است بر حکایات جذاب و خواندنی. این اثر پس از منطق‌الطیر مهم‌ترین منظومهٔ اوست.

مختارنامه

مجموعه رباعیات دارای پنجاه باب در موضوعات مختلف

تذکرةالاولیا

شرح حال و سرگذشت مربوط به نود وهفت تن از اولیاء و مشایخ تصوف.

دیوان اشعار عطار نیشابوری

مجموعه قصاید و غزلیات عطار که بیشتر آن‌ها عرفانی و دارای مضمون‌های بلند صوفیانه است. بنا به باور این دو پژوهشگر و بسیاری از دیگر پژوهشگران کتاب هایِ بی‌سرنامه، خسرونامه، بلبل‌نامه، پسرنامه، حیدری‌نامه، پندنامه، جوهر الذات، حلاج نامه، سیاه‌نامه، اشترنامه، لسان‌الغیب، مظهرُ الذات، معراج‌نامه، مفتاح الفتوح، نزهت‌نامه، وصلت‌نامه و هیلاج‌نامه به غلط به عطار منصوب شده‌اند. خسرونامه خود مربوط به شاعری بوده که مدت‌ها بعد عطار می‌زیسته و به شدت تحت تأثیر ابن‌عربی بوده است. بنا به باور شفیعی کدکنی بسیاری از این آثار «محصول روزگار انحطاط عرفان» و «یاوه‌گویی درویش‌های بیکار» ی است که طبع نظم داشته‌اند و از آنجایی که می‌خواسته‌اند آثارشان باقی بماند نام عطار را بر آن نهاده‌اند و این آثار به اشتباه هم در آثار ایران‌شناسانی چون یان ریپکا و هم برخی نویسندگان شرقی و ایرانی، آثار و افکار عطار پنداشته شده‌اند.

شعری از عطار نیشابوری :

مصیبت‌نامه که اندوه جهان است          الهی‌نامه که اسرار عیان است
به‌داروخانه کردم هر دو آغاز             چه گویم زود رستم زین و آن باز
مصیبت‌نامه زاد رهروان است              الهی‌نامه گنج خسروان است
جهان معرفت اسرارنامه است            بهشت اهل دل مختارنامه است
مقامات طیور امّا چنان است          که مرغ عشق را معراج جان است
چو خسرونامه را طرزی عجیب است           ز طرز او که مه را نصیب است

بیشتر بخوانید: درباره زندگی نامه نظامی گنجوی

منبع ویکی پدیا